“Rasdiaken” Hans Heijkoop (1936 – 2026)
Boegbeeld en inspirator van de eerste kwart eeuw van OMDUW
Drager van de Maartenspenning van de stad Utrecht
Ridder in de Orde van Oranje-Nassau
Omduw in de beginjaren
Op 15 mei 1982 besloten vijftien vertegenwoordigers van de Utrechtse binnenstadskerken om de diaconaal-missionaire presentie in het centrum een impuls te geven. O.M.D.U.W. stond voor Oecumenisch Missionair Diaconaal Utrechtse Werkgroep. In die tijd werd de moderne armoede steeds meer zichtbaar onder meer met een groeiend aantal dakloze mensen op straat. Hoe je daarmee als kerken te verhouden?
In 1983 werd Hans Heijkoop bevestigd als diaken van het Citypastoraat Domkerk. In 1984 trad Hans toe tot Omduw en vanaf 1985 kwam Omduw bijeen op de Nieuwegracht 27. Daar was het kantoor gevestigd van Hans Heijkoop, die de nieuwe voorzitter werd. Het voordeel van de nieuwe vergaderplek was onder meer, dat hij als voorzitter, en tevens in zijn werk bij het Vrijzinnig Protestantse Centrum (VPC) voor maatschappelijke activering, kon beschikken over een administratieve achterban. De voorzitter kon de vergaderingen leiden en de notulen bijhouden. De uitwerking werd gedaan door een secretaresse. Vanuit zijn domicilie werd Heijkoop een stuwende kracht achter het realiseren van diverse voorzieningen voor dak- en thuislozen, die nu niet meer weg te denken zijn in de stad.
Wegwerpmensen
Zo had Hans met de andere OMDUW’ers bemoeienis – via brieven schrijven en het stadhuis platlopen – bij het vinden van geschikte huisvesting en het verwerven van gemeentelijke steun voor Sleep-Inn het Snurkhuis. Deze voorzieningen profiteerden in de opbouwfase van de bestuurlijke kracht die Omduw onder leiding van Hans kon geven. In 1987 was OMDUW nauw betrokken bij zowel de opvang van Ghanese als Chileense vluchtelingen in de Domkerk. Bovendien was dat jaar uitgeroepen tot Internationaal Jaar van de daklozen onder het motto “Shelter for the homeless”. Hoewel het accent lag op de “Derde Wereld” vroeg Hans Heijkoop zich af: “Waar bevinden zich de wegwerpmensen in onze eigen samenleving?”
Hij schreef voor de Nederlandse situatie het rapport “(Z)onder dak” en kreeg van het ministerie van WVC (nu VWS) de opdracht om een landelijke bewustwordingscampagne te starten. Hans ervoer dat het verre van eenvoudig was om dakloze mensen zelf aan het woord te laten op bijeenkomsten omdat ze niet verder dan 24 uur vooruitkijken.
Undercover
Toen de campagne te veel óver daklozen in plaats van mét hen bleek te gaan, veegde Hans zijn agenda voor enige tijd leeg en schafte zich een eenvoudig rugtasje aan voor wat schoon ondergoed en sokken. Hij trok de kantoordeur achter zich dicht en doorkruiste als undercover dakloze het land. Thuis gekomen schreef hij zijn ervaringen op in het boekje “Een plek om te wonen”. En zo verwierf hij aandacht onder politici en kerkelijk Nederland voor de groeiende noden van de mensen op straat. Bovendien wilde hij duidelijk maken dat “dakloosheid” alle rangen en standen kan overkomen als het leven je tegenzit. Daklozen zijn “mensen zoals wij”! In Utrecht luidde Omduw het Internationale VN jaar in met een tentoonstelling en een grote forumdiscussie met politie, instellingen voor daklozen, de gemeente en daklozen zelf.
Bed, bad en brood
Een jaar later, in 1988 werd mede door Omduw het initiatief genomen voor een dagopvang wat uiteindelijk resulteerde in het Catharijne Huis in 1990 (nu: inloop Herstart). In 1993 startte De Tussenvoorziening en Omduw leverde de eerste voorzitter, Bob van der Hout, die naast Hans een stuwende kracht bij Omduw was.
Ook stond Hans in 1995 aan de wieg van het ontstaan van Steunpunt Illegalen (Stil) met het schrijven van het manifest “Wij zien wat u niet ziet”, om de schrijnende situatie van de onzichtbare groep afgewezen asielzoekers in de stad onder de aandacht te brengen.
Zo ontstonden mede door Hans Heijkoops onverschrokkenheid diverse voorzieningen van bed, bad, brood en belangenbehartiging in de stad.
Spreekuur
Lange tijd was het kantoor van Heijkoop aanspreekpunt voor dakloze mensen. Tijdens kantooruren en (ver) daarbuiten stond Hans hen te woord. De aanloop werd echter zo groot, dat Hans voorstelde om een spreekuur op de vrijdagochtend te gaan houden. De start hiervan was in mei 1988. De locatie bleek minder geschikt omdat de gang volstroomde met wachtende mensen. In 1990 werd het spreekuur verplaatst naar het Catharijne Huis, maar ook daar was de situatie niet ideaal: de daklozen in de dagopvang en de vrijwilligers van het spreekuur zaten elkaar op de lip. In 1997 verhuisde het spreekuur naar de kelder van de Leeuwenberghkerk. In 2001 moest de Centrumgemeente weg uit deze locatie en vond het spreekuur 25 jaar lang onderdak in de werfkelder van het Bonifaciushuis, Nieuwe Gracht 61, de voormalige pastorie van de R.K. Catharinakerk.
Spaanders: snippers van een verknipt leven
Heijkoop hield zijn ervaringen niet voor zichzelf maar deelde die in zijn kerkelijke habitat.
Kerkelijk Utrecht kon namelijk aan het begin van deze eeuw de belevenissen van Hans volgen in zijn columns in het blad “Kerk in de Stad” met als werktitel “Spaanders”: de overblijfsels van verrichte arbeid. Maar eveneens het samenraapsel van brokstukken, die ‘de onderkant van de markt’ achterlaat.
Zo lag hij in een winkel op bed met een gehandicapte vrouw om een matras uit te proberen en vocht hij voor de uitkering van een man die ambtenaren door alle verstikkende regels aanvankelijk weigerden. Al zijn belevenissen zijn doorspekt met humor en getuigen van een flinke portie relativeringsvermogen. Hoewel Heijkoop besefte dat er altijd dakloze mensen en minderbedeelden in de stad zullen verblijven, kregen ze van hem de aandacht die ze verdienen.
Voorvechter
Als theoloog hield hij veel meer van de praktijk dan de theorie. Hij wilde woorden van ‘naastenliefde’ omzetten in daden. De gedrevenheid ging zover dat hij bij zijn aanstelling als predikant het plan opvatte om als dakloze undercover te gaan. Hij wilde aan den lijve – en in zijn ziel – ondervinden hoe dakloze mensen overleven.
Hij was niet alleen voorganger, maar ook voorvechter. Opkomen voor de dakloze en zijn of haar rechten. Anders gezegd: misstanden te lijf gaan en de juiste instanties bevragen. Barmhartigheid en gerechtigheid gingen bij hem hand in hand. “Helpen onder protest” was hij in levenden lijve.
Hoewel Heijkoop zelf wars was van titels en conventies, kunnen we met recht de eretitel “rasdiaken” geven, want hij stond letterlijk dag en nacht klaar voor de noden van minderbedeelden.
Rustiger aan
Hans Heijkoop eindigde zijn verslag van 25 jaar Omduw – in de rol van secretaris – in 2008 met de zinsnede: “Hans Heijkoop legt hierbij de pen neer en rust uit met het hoofd in de handen. Hij denkt na over de vraag, wie de volgende 25 jaar van Omduw zal verslaan.”
Dat betekende niet dat Hans afstand nam van Omduw. Hij stopte als bestuurslid van Omduw maar bleef actief betrokken als lid van het spreekuurteam. In 2020 besloot hij om ook hiermee te stoppen. Zijn diaconale hart bleef kloppen tot hij overleed.
In zijn voetsporen
Het is een eer om in zijn geest(drift) en voetsporen – met zicht op het 45-jarige bestaan – het werk van Omduw voort te zetten en hem zo te blijven gedenken. In een stad die nu (opnieuw) zucht onder een tekort aan voorzieningen en meer mensen op straat met name ouderen zonder papieren en EU-migranten die vaak uitgebuit worden. Omduw gaat door met het spreekuur – sinds vorig jaar – op een nieuwe locatie: Kerk aan de Gracht aan de Oude Gracht, maar vertrouwd op de vrijdagochtend.
Namens alle vrijwilligers van Omduw,
René van Bemmel, voorzitter
Bronnen:
Hans Heijkoop, “Vijfentwintig jaar diaconale samenwerking van de binnenstadskerken”, april 2008
Hans Heijkoop, “Spaanders – snippers van een verknipt leven -, bundeling van zijn columns in Kerk in de Stad, 2008.